Kıdem tazminatı, iş sözleşmesi sona eren her işçiye kendiliğinden ödenen bir tutar değildir. En az bir yıllık kıdem yanında, sözleşmenin sona erme biçiminin de 1475 sayılı İş Kanunu’nun yürürlükteki 14. maddesinde sayılan hâllerden birine uyması gerekir. Bu nedenle hesaplamaya geçmeden önce feshi kimin yaptığı ve gerçek fesih nedeninin ne olduğu belirlenmelidir.
Uygulamada en sık hata, yalnızca işten çıkış koduna veya belgenin başlığında yazan ‘istifa’ ifadesine bakılmasıdır. Oysa ücretin ödenmemesi, çalışma koşullarının ağırlaştırılması, işçinin iradesinin baskıyla alınması ya da işverenin feshi istifa gibi göstermesi hâlinde olayın hukuki niteliği belgedeki ifadeden farklı olabilir.
Kıdem tazminatının temel şartları
- İşçinin kıdem tazminatı hükümlerine tabi bir iş sözleşmesiyle çalışması
- Aynı işverene bağlı çalışma süresinin en az bir yıl olması
- İş sözleşmesinin kıdem tazminatına hak kazandıran bir nedenle sona ermesi
Yazılı iş sözleşmesinin bulunmaması tek başına kıdem tazminatı hakkını ortadan kaldırmaz. Fiilî çalışma; SGK kayıtları, ücret ödemeleri, işyeri yazışmaları, tanık anlatımları ve diğer delillerle ortaya konulabilir.
Bir yıllık süre nasıl belirlenir
Kıdem süresi kural olarak işçinin fiilen çalışmaya başladığı tarihten iş sözleşmesinin sona erdiği tarihe kadar hesaplanır. Aynı işverene ait farklı işyerlerinde geçen süreler ile işyeri devri, aralıklı çalışmalar ve daha önce kıdem ödemesi yapılmış dönemler ayrıca incelenmelidir. Bir yıllık eşik aşıldıktan sonra yalnızca tam yıllar değil, artan ay ve günler de oranlanarak hesaba katılır.
Hangi sona erme hâlleri kıdem tazminatı doğurabilir
İşverenin yaptığı fesih
İşverenin iş sözleşmesini feshetmesi hâlinde temel ayrım, feshin İş Kanunu’nun 25. maddesinin ikinci bendindeki ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedenine dayanıp dayanmadığıdır. İşverenin geçerli neden göstermesi, işletmesel nedenle fesih yapması veya sağlık ve zorlayıcı nedenlere dayanması kıdem tazminatını her durumda ortadan kaldırmaz. Bu nedenle ‘haklı fesih’ ifadesi tek başına yeterli değildir; hangi kanun bendine dayanıldığı incelenmelidir.
İşçinin haklı nedenle feshi
İşçi, İş Kanunu’nun 24. maddesinde düzenlenen sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık veya zorlayıcı sebeplerden biri mevcutsa sözleşmeyi haklı nedenle sona erdirebilir. Ücretin ödenmemesi, sigorta primlerinin gerçek ücret üzerinden bildirilmemesi veya işçiye yönelik ağır davranışlar somut olayın koşullarına göre bu kapsamda değerlendirilebilir. Haklı nedenin varlığını ve fesihle bağlantısını gösterecek delillerin korunması önemlidir.
Kanunda sayılan diğer hâller
- Muvazzaf askerlik nedeniyle ayrılma
- Emeklilik veya yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim koşullarının tamamlanması nedeniyle ayrılma
- Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde evlilik nedeniyle ayrılması
- İşçinin ölümü
İstifa hâlinde kıdem tazminatı
Haklı neden bulunmaksızın işçinin kendi isteğiyle ayrılması kural olarak kıdem tazminatı doğurmaz. Ancak ‘istifa dilekçesi’ bulunması her zaman uyuşmazlığı bitirmez. Dilekçenin baskıyla alındığı, boş kâğıda imza attırıldığı veya gerçekte işverenin feshi bulunduğu ileri sürülüyorsa belgenin düzenlenme koşulları ve olayların bütünü değerlendirilir.
Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır
Her tam hizmet yılı için işçinin son otuz günlük brüt ve giydirilmiş ücreti esas alınır. Bir yıldan artan süreler oranlanır. Düzenli ücretin yanında işçiye süreklilik gösteren biçimde sağlanan yemek, yol, ikramiye, prim ve para ile ölçülebilen benzeri menfaatler koşulları varsa giydirilmiş ücrete eklenebilir. İşin yapılması için verilen araç, koruyucu ekipman veya yalnızca fiilî masrafı karşılayan ödemeler ise aynı biçimde değerlendirilmez.
Hesaplamada son bordrodaki çıplak ücretin tek başına alınması eksik sonuca yol açabilir. Düzenli yan hakların yıllık toplamı günlük karşılığa çevrilir ve günlük ücrete eklenir. Ücretin bordroda gerçeğin altında gösterildiği iddia ediliyorsa banka kayıtları, emsal ücret araştırması ve işyeri uygulaması önem kazanır.
Sitemizde yer alan Kıdem Tazminatı Hesaplama Aracı ile işe giriş ve işten çıkış tarihleri, brüt ücret ve düzenli yan haklar üzerinden yaklaşık bir hesaplama yapılabilir. Araç, fesih tarihine göre kıdem tazminatı tavanını otomatik seçer. Hesaplama sonucu bilgilendirme amaçlıdır; fesih nedeni, gerçek ücret, bordro kayıtları ve daha önce yapılan ödemeler incelenmeden kesin alacak tutarı olarak değerlendirilmemelidir.
Kıdem tazminatı tavanı ve net ödeme
Kıdem tazminatı hesabında işçinin son giydirilmiş brüt ücreti esas alınmakla birlikte, her bir hizmet yılı bakımından uygulanabilecek kanuni bir üst sınır bulunmaktadır. Bu sınır kıdem tazminatı tavanı olarak adlandırılır. İşçinin giydirilmiş brüt ücreti tavan tutarının altında kalıyorsa gerçek ücret, tavanı aşıyorsa fesih tarihinde geçerli tavan üzerinden hesaplama yapılır.
1475 sayılı İş Kanunu’nun yürürlükteki 14. maddesine göre yıllık kıdem tazminatı, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini aşamaz. Bu tutar memur maaş katsayılarındaki değişikliklere bağlı olarak uygulamada 1 Ocak ve 1 Temmuz dönemleri itibarıyla yılda iki kez belirlenmektedir. Hesaplamada ödeme yapılan tarihteki değil, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte yürürlükte bulunan tavan esas alınır.
Kanuni sınırlar içindeki kıdem tazminatı gelir vergisinden ve sosyal güvenlik priminden istisnadır; damga vergisi kesintisi gündeme gelir. Bununla birlikte ikale veya farklı adlarla yapılan ek ödemeler aynı vergi rejimine tabi olmayabilir. Net tutar belirlenirken ödemenin hukuki niteliği ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
Kıdem tazminatı talebinde izlenecek yol
Kıdem tazminatı ve işçilik alacaklarına ilişkin dava açılmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır. Anlaşma sağlanamazsa görevli mahkeme iş mahkemesidir. Başvurunun kapsamı, süreler ve anlaşma belgesinin etkisi için iş davalarında zorunlu arabuluculuk yazımızı inceleyebilirsiniz. Kıdem tazminatında zamanaşımı kural olarak beş yıldır; başlangıç ve geçiş hükümleri somut fesih tarihine göre ayrıca incelenmelidir.
Kıdem tazminatında görevli ve yetkili mahkeme
Kıdem tazminatı, iş ilişkisinden doğan bir alacak olduğundan görevli mahkeme iş mahkemesidir. İş mahkemesi bulunmayan yerlerde dava, iş mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde görülür. Dava açılmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır. Yetkili mahkeme ise davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesi veya işin ya da işlemin yapıldığı yer mahkemesidir. Bu yetki kurallarına aykırı sözleşmeler geçerli değildir.
İşin Ankara’da görülmesi veya işverenin yerleşim yerinin Ankara’da bulunması hâlinde, diğer koşullar da varsa arabuluculuk ve dava süreci Ankara’da yürütülebilir. Özen Hukuk ve Danışmanlık Ankara’da faaliyet göstermektedir. Ankara’daki kıdem tazminatı uyuşmazlıklarında hukuki danışmanlık ve avukatlık desteği verilirken fesih bildirimi, SGK kayıtları, bordrolar, banka hareketleri ve düzenli yan haklar birlikte değerlendirilir.
Sık sorulan sorular
Bir yılı dolmayan işçi kıdem tazminatı alabilir mi
Kural olarak hayır. Aynı işverene bağlı kıdemin en az bir yıl olması gerekir. Ancak süre hesabında önceki çalışmalar, işyeri devri ve fiilî başlangıç tarihi gözden kaçırılmamalıdır.
İstifa eden işçi hiçbir durumda kıdem tazminatı alamaz mı
Haklı neden olmadan yapılan istifa kural olarak kıdem tazminatı doğurmaz. İş Kanunu’nun 24. maddesine dayanan haklı fesih veya 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesindeki özel ayrılma hâlleri farklıdır.
Kıdem tazminatında net ücret mi brüt ücret mi kullanılır
Hesap son brüt ve giydirilmiş ücret üzerinden yapılır. Düzenli para ve para ile ölçülebilen menfaatler koşulları varsa eklenir; ardından yasal kesintiler uygulanır.
Kıdem tavanı hangi tarihe göre seçilir
İş sözleşmesinin sona erdiği tarihte geçerli tavan esas alınır. Fesih tarihinin yanlış girilmesi hesap sonucunu doğrudan değiştirebilir.
Bordro varsa hesap kesinleşir mi
Bordro önemli bir belgedir ancak tek başına her uyuşmazlığı çözmez. Gerçek ücret, düzenli yan haklar, kıdem süresi ve fesih nedeni diğer kayıtlarla birlikte değerlendirilmelidir.
Sonuç
Kıdem tazminatında doğru sonuç yalnızca çalışma süresi ile son ücretin çarpılmasından ibaret değildir. Fesih nedeni, kıdem süresi, düzenli yan haklar, fesih tarihindeki tavan ve daha önce yapılan ödemeler birlikte incelenmelidir. Özellikle istifa, haklı fesih ve işveren feshi arasındaki nitelendirme farkı alacağın doğup doğmadığını belirleyebilir.